AMM (Automated Market Maker) là mô hình tạo lập thị trường tự động, đóng vai trò cốt lõi trong hầu hết các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) hiện nay.
Tuy nhiên, khi DeFi phát triển mạnh vào năm 2020, nhu cầu giao dịch hợp đồng vĩnh cửu (Perpetual) xuất hiện, nhưng AMM truyền thống lại không thể hỗ trợ hiệu quả cho giao dịch phái sinh.
Để giải quyết vấn đề này, các Perp DEX đã áp dụng một biến thể của AMM có tên là vAMM (Virtual AMM), cho phép định giá tài sản và hỗ trợ giao dịch có đòn bẩy.
Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ về vAMM, cách thức hoạt động của nó và cách các Perp DEX ứng dụng mô hình này trong hệ sinh thái DeFi.
Phiên bản vAMM đầu tiên – Perpetual Protocol V1
Tính đến cuối năm 2023, vAMM đã phát triển thành nhiều biến thể khác nhau. Tuy nhiên, để hiểu rõ về mô hình này, trước tiên cần quay lại thời điểm mùa hè năm 2020, khi Perpetual Protocol V1 tiên phong giới thiệu vAMM.
Giao dịch phái sinh có nhu cầu rất lớn trong thị trường tiền điện tử, nhưng AMM không phù hợp với giao dịch có đòn bẩy.
Trước đây, có một số ý tưởng triển khai đòn bẩy trên AMM DEX, như việc tăng phần thưởng hoặc cung cấp các ưu đãi khác để khuyến khích nhà cung cấp thanh khoản (LP) cho vay thanh khoản.
Tuy nhiên, điều này làm gia tăng rủi ro cho LP khi họ phải đối mặt với tổn thất tạm thời (Impermanent Loss), đồng thời yêu cầu họ tăng vốn lên nhiều lần để hỗ trợ nhu cầu vay. Vì vậy, ý tưởng này nhanh chóng bị loại bỏ.
Thay vào đó, Perpetual Protocol đã tận dụng mô hình AMM của Uniswap V2 để phát triển vAMM – một giải pháp giúp tái tạo thanh khoản theo cách “ảo” nhưng vẫn duy trì cơ chế định giá.
Cách vAMM hoạt động
Perpetual Protocol được triển khai trên Ethereum và sử dụng vAMM (Virtual AMM) để định giá tài sản dựa trên công thức quen thuộc x * y = k.
Đây là công thức được sử dụng trong AMM truyền thống, trong đó x và y là lượng hai tài sản trong pool, còn k là một hằng số bất biến.
Tuy nhiên, khác với AMM truyền thống vừa thực hiện giao dịch vừa định giá tài sản, vAMM chỉ thực hiện chức năng định giá.
Tài sản của trader khi được nạp vào Perp DEX sẽ không đi trực tiếp vào pool mà được giữ trong smart contract để ghi nhận ký quỹ.
Nói cách khác, vAMM không phản ánh giá trị tài sản thực mà chỉ là một phiên bản “đòn bẩy” của giá trị ký quỹ.
Các con số trong vAMM không đại diện cho tài sản thật, nhưng chúng vẫn phải được bảo chứng (collateralized) bằng một lượng token thực tế.
Một điểm đáng chú ý của vAMM là nó không cần đến LP như AMM truyền thống. Thanh khoản luôn đảm bảo đầy đủ trong hệ thống, giúp loại bỏ rủi ro Impermanent Loss, đồng thời vẫn giữ được những đặc tính quan trọng của AMM.
Điều chỉnh giá trong vAMM thông qua Funding Rate
Do vAMM hoạt động độc lập với thị trường giao ngay (spot), giá giao dịch trên vAMM có thể chênh lệch đáng kể so với giá spot.
Để giải quyết vấn đề này, Perpetual Protocol triển khai Funding Rate – một cơ chế tương tự các sàn giao dịch phái sinh tập trung (CEX).
Funding Rate phản ánh sự chênh lệch giữa khối lượng lệnh Long và Short. Nếu bên Long có khối lượng lớn hơn, họ sẽ phải trả một khoản phí (Funding Payment) cho bên Short, và ngược lại.
Cơ chế này giúp cân bằng thị trường, điều chỉnh tỷ lệ Long – Short và giữ giá Perpetual gần với giá Spot.
Điều chỉnh trượt giá trong vAMM
Vì vAMM vẫn sử dụng công thức x * y = k, nên khi k lớn, trượt giá sẽ thấp, còn nếu k nhỏ, trượt giá sẽ cao. Tuy nhiên, nếu k quá lớn, giá Perpetual sẽ ít nhạy với giá Spot, trong khi nếu k quá nhỏ, giá sẽ biến động mạnh.
Không giống như AMM truyền thống, nơi k bị giới hạn bởi lượng tài sản thực trong pool, k trong vAMM có thể được tùy chỉnh.
Việc điều chỉnh này có thể được thực hiện thủ công thông qua DAO hoặc tự động thông qua thuật toán dựa trên khối lượng giao dịch, độ biến động, giá spot và funding rate.
Drift Protocol – Biến thể Dynamic vAMM (DAMM)
Drift Protocol, ra mắt trên Solana vào cuối năm 2021, cũng áp dụng vAMM nhưng với cơ chế khác biệt – Dynamic vAMM (DAMM).
Khác với Perpetual Protocol chỉ điều chỉnh k thông qua funding rate, DAMM của Drift bổ sung thêm một khoản phí giao dịch để mở vị thế, giúp điều hướng giá Perpetual về gần giá Spot. Khoản phí này sẽ được hoàn trả khi lệnh đóng hoặc bị thanh lý.
Drift V1 cũng tích hợp sổ lệnh giới hạn (Limit Order), giúp người dùng đặt lệnh chờ khi giá đạt đến mức mong muốn. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là một cơ chế bổ trợ chứ không phải một sổ lệnh hoàn chỉnh như trên CEX.
Dù có nhiều cải tiến, Drift V1 vẫn gặp vấn đề trượt giá trong những biến động thị trường mạnh, đặc biệt là sự kiện LUNA-Terra vào năm 2022.
Perpetual Protocol V2 – vAMM trên Uniswap V3 với thanh khoản thực
Sau khi nhận thấy hạn chế của vAMM với thanh khoản ảo, Perpetual Protocol đã ra mắt Perp V2 trên Optimism vào giữa năm 2021.
Thay vì sử dụng vAMM truyền thống, Perp V2 triển khai các pool thanh khoản thực trên Uniswap V3, đồng thời vẫn duy trì khả năng giao dịch đòn bẩy lên đến 10 lần.
Mô hình này bao gồm hai nhóm tham gia:
- Nhà cung cấp thanh khoản (LP)
- Nạp USDC vào Perpetual V2, sau đó cung cấp thanh khoản vào các pool trên Uniswap V3, nhận về các token vETH, vBTC,…
- Nhà giao dịch
- Khi mở lệnh Long hoặc Short, hệ thống sẽ mint ra token vUSDC hoặc vETH để thực hiện giao dịch trên Uniswap V3.
Với cách tiếp cận này, yếu tố “ảo” trong vAMM V2 không đến từ AMM mà từ chính các token được tạo ra, giúp cải thiện hiệu quả sử dụng vốn và giảm trượt giá.
Tuy nhiên, Perp V2 vẫn gặp thách thức về mô hình kinh tế, khi phải đảm bảo đủ ưu đãi cho LP để họ không chịu tổn thất từ Impermanent Loss.
Kết luận
vAMM là một bước tiến quan trọng trong giao dịch phái sinh DeFi, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Mô hình này không thể theo kịp độ chính xác của sổ lệnh trên dYdX hay cơ chế thanh khoản của Synthetix và GMX.
Dù vậy, sự phát triển từ vAMM V1 đến Perp V2 cho thấy tiềm năng cải tiến liên tục của mô hình này. Với những nâng cấp về thanh khoản thực, quản lý trượt giá và cơ chế điều chỉnh tự động, vAMM có thể tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong tương lai của giao dịch phái sinh phi tập trung.
