China đã tiến hành cắt đứt xuất khẩu bảy nguyên tố đất hiếm cùng các nam châm công suất cao được chế tạo từ chúng, nhắm vào các ngành công nghiệp toàn cầu phụ thuộc vào những vật liệu thiết yếu này. Những nguyên tố này đóng vai trò quan trọng trong việc vận hành tên lửa, máy bay chiến đấu, máy bay không người lái, tàu ngầm, xe điện, trung tâm dữ liệu, turbine gió và toàn bộ quá trình chuyển đổi năng lượng sạch. Việc ngừng cung cấp đã được sử dụng như một công cụ vũ khí, phơi bày mức độ phụ thuộc sâu sắc của Hoa Kỳ và thế giới vào nguồn cung từ Trung Quốc.
Điều này không gây bất ngờ với Hoa Kỳ khi Washington đã nhận biết nguy cơ này suốt gần hai thập niên qua. Từ các lãnh đạo đảng Dân chủ đến Cộng hòa, tất cả đều hiểu rằng chuỗi cung ứng nguyên tố đất hiếm quá mong manh và phụ thuộc vào kiểm soát của Bắc Kinh. Tuy nhiên, các chính quyền trước đây chủ yếu chỉ dừng lại ở việc ra các thông điệp và tổ chức diễn đàn mà chưa có động thái thực chất nào để giải quyết. Hiện tại, hậu quả đã rõ ràng: sự trì hoãn trong sản xuất, khó khăn cho ngành quốc phòng, hỗn loạn trong chuỗi cung ứng, khiến Hoa Kỳ trở nên vô cùng dễ tổn thương.
Hạ tầng xuất khẩu nguyên tố đất hiếm và dữ liệu thương mại Trung Quốc yêu cầu từ các doanh nghiệp Hoa Kỳ
Sau các cuộc đàm phán thương mại cấp cao tại London, Trung Quốc thông báo sẽ tiếp tục cấp phép xuất khẩu nguyên tố đất hiếm – tuy nhiên chỉ giới hạn trong sáu tháng tiếp theo. Chi tiết về các điều khoản thỏa thuận vẫn được giữ bí mật, không cơ quan chức năng nào tại Washington công khai giải thích những nhượng bộ hay lợi ích nào đã đổi lấy sự nhượng bộ này. Mặc dù các quan chức Hoa Kỳ gọi đây là thành công ngoại giao, thực tế cho thấy sự thiếu minh bạch và tin cậy khiến tình hình thiếu ổn định về lâu dài.
Trong khi đó, các doanh nghiệp Hoa Kỳ đã trực tiếp cảm nhận hậu quả. Ford đã phải đóng cửa nhà máy ở Chicago vì hết nguồn nam châm – nguyên liệu cần thiết cho sản xuất xe điện, nguyên nhân chính do việc đóng băng chuỗi cung ứng. Thực trạng không còn là lý thuyết mà đang diễn ra ngay tại Hoa Kỳ. Các chính sách dù được gọi là thắng lợi vẫn không giải quyết được vấn đề gốc rễ: thiếu sự tín nhiệm, minh bạch và chính sách dài hạn.
Ngoài ra, quy trình xin cấp phép xuất khẩu của Trung Quốc hiện buộc các doanh nghiệp châu Âu và Bắc Hoa Kỳ phải cung cấp hàng loạt dữ liệu nhạy cảm như thông số kỹ thuật sản xuất, tài liệu sử dụng cuối cùng, tên khách hàng, hình ảnh cơ sở sản xuất và cả hồ sơ giao dịch trước đây. Nhiều trường hợp bị từ chối cấp phép nếu không chịu nộp đủ các loại hình ảnh minh chứng như vậy. Hiện tượng này được giới chuyên gia gọi là “trích xuất thông tin chính thức” – tức Bắc Kinh lợi dụng thủ tục quan liêu để thu thập bí mật kinh doanh.
Đặc biệt với các nhà thầu quốc phòng, việc này trở thành mối đe dọa nghiêm trọng về mặt an ninh thông tin. Nếu doanh nghiệp sơ suất không cung cấp đủ chi tiết, sẽ bị trì hoãn không thời hạn. Ngược lại, nếu trao quá nhiều dữ liệu, có nguy cơ để lộ công nghệ hoặc bị phá giá sản phẩm. Đáng chú ý, các doanh nghiệp gắn liền với lĩnh vực quốc phòng bị hoàn toàn loại trừ khỏi thỏa thuận cấp phép này, càng tăng thêm rào cản trong tiếp cận nguyên liệu thiết yếu.
Tổng quan về các chính sách và phản ứng của Hoa Kỳ trong việc đảm bảo nguồn cung nguyên tố đất hiếm
Tình trạng hiện tại không phải tự nhiên mà có. Vào năm 2010, Trung Quốc từng ngừng xuất khẩu nguyên tố đất hiếm sang Nhật Bản trong bối cảnh tranh chấp trên biển. Đây chính là lời cảnh báo đầu tiên về tính dễ tổn thương của chuỗi cung ứng toàn cầu. Năm 2014, chính quyền Barack Obama giành chiến thắng trong vụ kiện tại WTO nhằm phản đối hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc, nhưng đã sai lầm khi cho rằng áp lực pháp lý sẽ đủ ngăn chặn các hành vi thao túng trong tương lai.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Donald Trump, nhóm thương mại của ông nhận diện nguyên tố đất hiếm là tài nguyên chiến lược, nhưng dường như không đưa vào danh mục áp thuế năm 2018 nhằm tránh mất nguồn cung. Khi đó có thể hiểu đây là sự thừa nhận việc Hoa Kỳ không thể dễ dàng từ bỏ nguyên liệu quan trọng này. Chính quyền Joe Biden tiến hành tiếp cận bài bản hơn với các biện pháp như Lệnh Hành pháp 14017, thành lập Nhóm Công tác Khoáng sản Chiến lược, phân bổ kinh phí từ luật IIJA và IRA, còn có các nỗ lực ngoại giao như Đối tác An ninh Khoáng sản. Dù vậy, tiến độ vẫn bị trì trệ do thủ tục cấp phép kéo dài, các đối tác quốc tế do dự và các dự án khai thác chậm triển khai.
Tại thời điểm này, chính quyền Trump đã đẩy mạnh các hành động trong lần trở lại Nhà Trắng. Ông sử dụng Điều 232 để nâng tầm vấn đề, kích hoạt Đạo luật Sản xuất Quốc phòng và đề xuất tăng ngân sách mạnh mẽ cho năm 2026. Đội ngũ của ông còn thành lập Hội đồng Thống trị Năng lượng Quốc gia nhằm phối hợp quản lý. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn đang nắm trong tay thế chủ động. Ngành công nghiệp quốc phòng Hoa Kỳ hiện vẫn bị chặn tiếp cận nguồn nguyên liệu chủ lực và vấn đề căn bản vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Phản ứng và chiến lược của các đối tác quốc tế trước sự chi phối của Trung Quốc đối với nguyên tố đất hiếm
Ngoài Hoa Kỳ, nhiều quốc gia khác cũng đang lên tiếng cảnh báo nguy cơ bị Trung Quốc sử dụng nguyên tố đất hiếm như một công cụ chính trị. Tại Hội nghị G7 tổ chức ở Canada, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen thẳng thắn cáo buộc Trung Quốc “vũ khí hóa” quyền kiểm soát khoáng sản hiếm và kêu gọi sự đoàn kết toàn cầu. Nhóm G7 đã công bố Kế hoạch Hành động Khoáng sản Chiến lược với mục tiêu tăng cường tái chế, thiết lập tiêu chuẩn nguồn cung mới và đồng tài trợ nghiên cứu công nghệ tinh luyện, thay thế nguyên liệu.
Phản ứng của Trung Quốc đối với kế hoạch này rất gay gắt và ngay lập tức. Bộ Ngoại giao Trung Quốc gọi đây là “lý do che đậy cho chủ nghĩa bảo hộ”, cảnh báo rằng G7 đang cố gắng cô lập Bắc Kinh nhằm duy trì vị thế thống trị thương mại toàn cầu. Đồng thời, Liên minh châu Âu khẳng định các cuộc đàm phán thương mại với Trung Quốc đang bế tắc và cảnh báo nguy cơ đòn trả đũa trong tương lai gần. Nếu điều này xảy ra, Trung Quốc có thể vô tình đẩy châu Âu, Ấn Độ, Hàn Quốc và Nhật Bản đến gần hơn với Washington trong liên minh chiến lược mới.
Việc kiểm soát nguồn cung nguyên tố đất hiếm không chỉ ảnh hưởng đến ngành công nghiệp mà còn tác động sâu rộng đến an ninh quốc gia và vị thế địa chính trị toàn cầu. Hoa Kỳ và các đối tác cần tăng cường hợp tác, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và đẩy nhanh nghiên cứu thay thế để giảm sự phụ thuộc nguy hiểm vào một quốc gia duy nhất. Sự minh bạch và chiến lược bền vững chính là yếu tố then chốt để bảo vệ an ninh công nghiệp và quốc phòng trong bối cảnh biến động địa chính trị hiện nay.
