Trung Quốc đang siết chặt xuất khẩu kim loại đất hiếm để duy trì quyền bá chủ trong ngành công nghiệp này. Gần đây, Bắc Kinh tiếp tục tăng cường biện pháp khi yêu cầu danh sách và hộ chiếu của nhân sự kỹ thuật có kiến thức nhạy cảm.
Trong giai đoạn đầu phát triển ngành đất hiếm, Trung Quốc tận dụng nguồn chuyên gia nước ngoài để đào tạo công nhân, cập nhật công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, sau nhiều năm, chính phủ đã đóng cửa nghiêm ngặt với công nghệ và kho tri thức, giấu kín khỏi các lợi ích ngoại quốc.
Bắc Kinh yêu cầu danh sách nhân sự kỹ thuật
Trung Quốc đang phát động chiến dịch siết chặt kiểm soát ngành đất hiếm bằng cách bắt buộc các doanh nghiệp gửi báo cáo chi tiết về nhân sự chuyên môn cao. Trong một số trường hợp, nhân viên kỹ thuật còn bị yêu cầu nộp hộ chiếu.
Bộ Thương mại Trung Quốc gần đây chỉ đạo các công ty đất hiếm cung cấp dữ liệu đầy đủ về chuyên môn, học vấn, kinh nghiệm nghiên cứu và thông tin cá nhân của nhân viên. Mục tiêu là xây dựng hệ thống đăng ký quốc gia nhân sự nắm bắt bí quyết đất hiếm, ngăn chặn rò rỉ bí mật kinh doanh ra nước ngoài.
Yêu cầu này áp dụng cho toàn bộ nhân viên tham gia xử lý quặng thô và các kỹ sư chuyển đổi đất hiếm thành nam châm hiệu suất cao. Loại nam châm này đóng vai trò thiết yếu trong xe điện, thiết bị bay không người lái, tua-bin gió và công nghệ quốc phòng tiên tiến.
Có báo cáo cho biết một số nhân viên đã phải giao hộ chiếu cho công ty hoặc cơ quan địa phương, tương tự quy định áp dụng với cán bộ nhà nước và công nhân doanh nghiệp nhà nước, cần xin phép mới được xuất ngoại.
Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới mùa hè ở Thiên Tân, Thủ tướng Lý Khắc Cường lên tiếng phản đối việc biến thương mại thành công cụ vũ khí và kêu gọi hợp tác toàn cầu. Tuy nhiên, quy tắc đó dường như không áp dụng với ngành đất hiếm.
Trung Quốc hiện chiếm lĩnh thị trường đất hiếm toàn cầu, chiếm khoảng 90% sản lượng nam châm đất hiếm được sử dụng trong các ứng dụng công nghệ cao và quốc phòng trên khắp thế giới.
Rung chấn trong thương mại toàn cầu
Cách đây vài tháng, Trung Quốc triển khai hệ thống cấp phép xuất khẩu đất hiếm và nam châm đất hiếm mới, khiến chuỗi cung ứng toàn cầu rối loạn và dấy lên lo ngại trong các nhà sản xuất phương Tây.
Nhiều công ty tại Hoa Kỳ và châu Âu, phụ thuộc lớn vào hàng xuất khẩu của Trung Quốc, đã báo cáo tình trạng chậm trễ và ngừng sản xuất tạm thời do khó khăn trong việc lấy nguyên liệu.
Ưu thế chi phí thấp từng giúp Trung Quốc trội hơn đối thủ quốc tế trong lĩnh vực đất hiếm. Nhưng với bối cảnh địa chính trị nhạy cảm hiện nay, Trung Quốc chuyển sang chiến lược ưu tiên lợi thế công nghệ dài hạn thay vì tập trung vào khối lượng giao dịch ngắn hạn.
Quy trình tinh chế đất hiếm cực kỳ phức tạp về mặt kỹ thuật, gồm phân tách các nguyên tố hóa học tương đồng từ quặng thô. Các nhà khoa học Trung Quốc đã phát triển các phương pháp độc quyền, công nghệ cao và mật thiết được bảo vệ nghiêm ngặt.
Việc tập trung kiểm soát nhân sự nắm bí quyết phản ánh nỗi lo ngại Bắc Kinh về gián điệp kinh tế và phá hoại chiến lược từ bên ngoài.
Tháng 9 năm ngoái, Bộ An ninh Quốc gia Trung Quốc thông báo một công dân bị kết án 11 năm tù vì bán thông tin về dự trữ đất hiếm cho tổ chức ngoại quốc không xác định. Bộ này cảnh báo các tổ chức nước ngoài “sử dụng mọi cách để chiếm đoạt dữ liệu nội bộ,” và việc rò rỉ có thể khiến Trung Quốc thiệt thế trên trường quốc tế.
Lo ngại này hoàn toàn có cơ sở khi Trung Quốc thống trị lĩnh vực này trở thành thách thức lớn với chính phủ các nước phương Tây đang cố giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc.
Hoa Kỳ, EU và Australia đã khởi động nhiều dự án thúc đẩy khai thác đất hiếm nội địa, nhưng tiến độ còn chậm chạp. Một trong những nguyên nhân chủ chốt là thiếu hụt chuyên môn kỹ thuật bên ngoài Trung Quốc – khoảng cách mà Bắc Kinh quyết giữ vững.
