Châu Âu sẵn sàng trì hoãn các lệnh trừng phạt đối với Iran nếu Tehran đồng ý quay lại bàn đàm phán với Hoa Kỳ và hợp tác trở lại với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Động thái này tạo ra một cơ hội ngoại giao giữa các bên liên quan nhưng đi kèm nhiều điều kiện chặt chẽ, phản ánh sự phức tạp và nhạy cảm của hồ sơ hạt nhân Iran với căng thẳng khu vực đang leo thang.
- Châu Âu đề xuất hoãn lệnh trừng phạt với điều kiện Iran nối lại đàm phán và hợp tác với IAEA.
- Nguy cơ kích hoạt cơ chế snapback tái áp đặt lệnh cấm vận Liên Hợp Quốc nếu Iran không tuân thủ.
- Căng thẳng ngoại giao gia tăng giữa các bên, với vai trò trung gian của châu Âu nổi bật giữa cạnh tranh ảnh hưởng Hoa Kỳ, Nga, Trung Quốc.
Châu Âu đưa ra đề xuất gì để tránh leo thang căng thẳng với Iran?
Trước sức ép ngoại giao, nhóm E3 (Anh, Pháp, Đức) đề xuất kéo dài thời hạn trừng phạt Iran vài tháng, với điều kiện Tehran ngay lập tức nối lại đàm phán với Washington và hợp tác kỹ thuật với IAEA. Động thái này thể hiện ưu tiên ngoại giao thay vì đối đầu.
Bằng chứng cho thấy, một nhà ngoại giao phương Tây nói với Financial Times: “Nếu Iran quay lại đàm phán và làm việc với các thanh tra, chúng tôi sẽ đình chỉ lệnh trừng phạt. Ngược lại, trừng phạt sẽ được tái áp đặt.”
Financial Times, tháng 6 năm 2024
Đề xuất trên sẽ gia hạn “khoảng thở” cho Iran trước nguy cơ bị kích hoạt cơ chế snapback—động thái có thể tái lập toàn bộ cấm vận Liên Hợp Quốc. Gia hạn này dự kiến kéo dài vượt quá mốc giữa tháng 9, chỉ một tháng trước khi một số điều khoản quan trọng trong thỏa thuận hạt nhân 2015 hết hiệu lực.
Đổi lại, Iran phải chấp nhận nối lại tiếp xúc với Hoa Kỳ (chính quyền Trump) và thực hiện một số hình thức hợp tác nhất định với IAEA. Tuy nhiên, bản thân việc gia hạn lệnh trừng phạt sẽ đòi hỏi một nghị quyết mới tại Hội đồng Bảo an LHQ—một phép thử khó khăn về mặt chính trị với nhiều quốc gia trong khu vực.
Tấm vé ngoại giao này có điều kiện như thế nào đối với Iran?
Châu Âu chỉ chấp thuận hoãn trừng phạt nếu Iran nối lại đàm phán với Hoa Kỳ và hợp tác thực chất với IAEA, đặc biệt về giám sát chương trình hạt nhân. Nếu không, toàn bộ trừng phạt quốc tế sẽ được “snapback”—tự động áp đặt lại mà không cần biểu quyết.
Iran hiện đã giảm hợp tác với IAEA, đặc biệt sau các vụ tấn công vào cơ sở hạt nhân nước này thời gian gần đây. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi xác nhận, một nhóm chuyên gia mới của IAEA sắp đến Tehran để thảo luận “phương pháp hợp tác mới”, nhưng nhấn mạnh chưa chắc đã cho phép thanh tra trở lại các địa điểm hạt nhân.
“Iran đã cho thấy sẵn sàng hợp tác, nhưng điều này không đồng nghĩa các địa điểm hạt nhân sẽ mở cửa cho IAEA trong ngắn hạn.”
Kazem Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran, tháng 6 năm 2024
Nếu bị trừng phạt trở lại, Iran đe dọa sẽ rời khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), một động thái làm gia tăng nguy cơ leo thang căng thẳng trên toàn cầu. Việc Iran hạn chế tiếp xúc với IAEA hiện gây lo lắng sâu sắc, nhất là khi nghi vấn về hơn 400 kg uranium làm giàu cao vẫn chưa được giải thích.
Điều gì sẽ xảy ra nếu cơ chế snapback được kích hoạt?
Nếu Iran không chấp nhận điều kiện châu Âu, toàn bộ lệnh cấm vận Liên Hợp Quốc trước năm 2015 sẽ được tái lập, đẩy nền kinh tế Iran vào cảnh bị cô lập mạnh mẽ hơn. Châu Âu hy vọng dùng ngoại giao để ngăn nước này đạt ngưỡng phát triển vũ khí hạt nhân.
Năm 2018, cựu Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân (JCPOA), sau đó áp đặt hàng loạt trừng phạt, khiến kinh tế Iran suy yếu nghiêm trọng. Đáp lại, Iran đẩy mạnh hoạt động hạt nhân, phá thế cân bằng vốn mong manh.
“Nếu NPT đổ vỡ, Trung Đông sẽ đối mặt nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân lớn chưa từng có. Đó là kịch bản nguy hiểm cả về an ninh toàn cầu lẫn khu vực.”
Joe Biden, Tổng thống Hoa Kỳ, phát biểu tháng 6 năm 2023 tại Hội nghị An ninh Munich
Cơ chế snapback là công cụ mạnh mẽ được thiết kế để bảo vệ tính toàn vẹn của thỏa thuận hạt nhân. Một khi cơ chế này kích hoạt, LHQ không cần bỏ phiếu, các biện pháp trừng phạt sẽ tự động áp đặt lên Iran. Mục tiêu là gây sức ép tối đa, buộc Tehran phải tuân thủ cam kết hạt nhân.
Quan hệ Iran với Hoa Kỳ, châu Âu, Nga và Trung Quốc đang biến chuyển như thế nào?
Iran giữ lập trường cứng rắn và sẵn sàng tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động riêng biệt với Nga và Trung Quốc. Trong khi đó, Hoa Kỳ vẫn giữ quan điểm cứng, chưa vội nối lại đàm phán; Tổng thống Trump tuyên bố “không vội vàng” vì cho rằng cơ sở hạt nhân Iran đã bị phá hủy phần lớn.
Tehran đang tận dụng thế cân bằng giữa các bên: hội đàm liên tục với Nga và Trung Quốc, nhưng vẫn để ngỏ cơ hội với Hoa Kỳ và châu Âu nếu đạt được một thỏa thuận lợi ích tương ứng. Thực tế, ngoài E3, hai thành viên còn lại trong thỏa thuận nguyên tử 2015 là Nga và Trung Quốc vẫn duy trì đối thoại với Iran, song chưa công bố kết quả cụ thể.
Iran đang khéo léo chơi “ván cờ địa chính trị”, cân bằng giữa Nga, Trung Quốc, Hoa Kỳ và châu Âu. Mọi động thái của Tehran thời gian tới sẽ có tác động trực tiếp đến ổn định khu vực và lợi ích toàn cầu.
Dr. Ali Vaez, Giám đốc dự án Iran, Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group), tháng 6 năm 2024
Iran phản ứng ra sao trước đề xuất và áp lực quốc tế?
Iran đưa cảnh báo nếu LHQ tái áp dụng trừng phạt, nước này có thể rút khỏi NPT hoàn toàn, đẩy chương trình hạt nhân vào trạng thái ít bị kiểm soát nhất kể từ sau năm 2015. Sự xuất hiện của đội thanh tra IAEA mới chỉ là bước đi thử nghiệm, chưa có dấu hiệu mở cửa rộng rãi.
Căng thẳng gia tăng khi các vụ không kích của Israel và Hoa Kỳ gần đây đã đánh mạnh vào các mục tiêu quân sự, khoa học của Iran, đặc biệt các nhà khoa học hạt nhân. Điều này khiến Tehran càng trở nên thiếu tin tưởng vào khả năng giải quyết tranh chấp thông qua ngoại giao.
Bên cạnh đó, Iran tập trung củng cố quan hệ với Nga, Trung Quốc và tìm cách giảm ảnh hưởng của phương Tây đối với chương trình hạt nhân. Các cuộc đàm phán gián tiếp giữa Iran và Hoa Kỳ (bắt đầu từ tháng 4) đã rơi vào bế tắc sau các đợt không kích, càng khoét sâu rạn nứt ngoại giao.
Những hệ lụy tiềm tàng nếu ngoại giao thất bại, Iran tiếp tục làm giàu uranium?
Nếu Iran không minh bạch về 400 kg uranium làm giàu cao, nguy cơ nước này đạt được năng lực vũ khí hạt nhân chỉ còn là vấn đề thời gian. Nhiều chuyên gia của IAEA cảnh báo Iran hoàn toàn có thể quay lại mức làm giàu nguy hiểm trong vòng vài tháng tới.
Phân tích của chuyên gia IAEA cho biết: “Iran có đủ nguyên liệu để chế tạo nhiều vũ khí hạt nhân. Vấn đề là sự kiểm soát quốc tế ngày càng bị thu hẹp.”
Báo cáo IAEA, tháng 6 năm 2024
Nếu kịch bản này diễn ra, biến động địa chính trị và rủi ro an ninh khu vực Trung Đông sẽ gia tăng đột biến. Ngoài ra, riêng các nước như Saudi Arabia, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ có thể đẩy mạnh các chương trình hạt nhân riêng—khởi phát một làn sóng chạy đua vũ khí hạt nhân mới.
So sánh tác động của lệnh trừng phạt trước và sau snapback đối với Iran
Lệnh trừng phạt trước snapback chủ yếu do Hoa Kỳ và EU thực thi, tập trung vào các lĩnh vực dầu khí, ngân hàng, xuất nhập khẩu. Sau snapback, các lệnh cấm vận toàn diện của LHQ sẽ giáng đòn nặng hơn lên kinh tế và các đối tác bên ngoài của Iran.
| Giai đoạn | Đối tượng trừng phạt | Phạm vi-Cường độ | Tác động thực tế |
|---|---|---|---|
| Trước Snapback (2018–2023) | Hoa Kỳ, EU | Mục tiêu; tập trung vào dầu mỏ, tài chính | Xuất khẩu dầu giảm 40%, lạm phát tăng, thất nghiệp cao |
| Sau Snapback | LHQ (toàn cầu) | Toàn diện; cấm vận vũ khí, ngân hàng, thương mại quốc tế | GDP dự kiến giảm thêm 6–8%, cắt đứt chuỗi cung ứng quốc tế |
Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế Iran mà còn gây sức ép lên các nước nhập khẩu dầu lớn, đồng thời thúc đẩy Iran phải tăng cường liên kết với các quốc gia ngoài khối phương Tây như Nga, Trung Quốc.
Xu hướng và kịch bản nào cho vấn đề hạt nhân Iran trong tương lai?
Giới phân tích nhận định, kịch bản tích cực nhất là Iran chấp thuận “cửa mở” của châu Âu, quay lại đàm phán và hợp tác với IAEA. Nếu thành công, đây sẽ là nền tảng cho giai đoạn giảm leo thang căng thẳng và phục hồi kinh tế Iran, đồng thời ổn định an ninh Trung Đông.
Kịch bản tiêu cực xảy ra nếu snapback được kích hoạt, các bên không tìm được tiếng nói chung, đẩy Iran bỏ NPT, tăng cường làm giàu uranium. Khi đó, rủi ro an ninh toàn cầu có thể vượt ngoài tầm kiểm soát của mọi cường quốc, kéo theo làn sóng chạy đua vũ khí nghiêm trọng.
Lịch sử thời gian qua cho thấy hiệu quả các vòng trừng phạt phần lớn phụ thuộc vào khả năng duy trì đoàn kết giữa Hoa Kỳ, EU, Nga, Trung Quốc và cách Iran tận dụng sự chia rẽ để giữ lợi ích quốc gia. Vai trò trung gian của châu Âu, nhất là E3, tiếp tục quyết định tính thành công của giải pháp ngoại giao trong hồ sơ này.
Những câu hỏi thường gặp
Châu Âu đề xuất hoãn trừng phạt với Iran nhằm mục đích gì?
Mục tiêu là tạo điều kiện cho Iran quay lại bàn đàm phán, ngăn ngừa leo thang căng thẳng và duy trì khuôn khổ kiểm soát hạt nhân theo tiêu chuẩn quốc tế.
Cơ chế snapback có ý nghĩa như thế nào đối với Iran?
Cơ chế snapback tự động tái áp đặt toàn bộ lệnh trừng phạt LHQ lên Iran nếu nước này vi phạm thỏa thuận hạt nhân 2015 mà không qua bỏ phiếu mới.
Iran phản ứng ra sao với cảnh báo snapback của châu Âu?
Iran đe dọa sẽ rút khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) nếu bị tái áp lệnh trừng phạt, đồng thời hạn chế hợp tác cùng IAEA.
Vai trò của IAEA có ảnh hưởng gì trong đàm phán hạt nhân Iran?
IAEA là tổ chức trung gian kiểm soát, xác minh chương trình hạt nhân. Nếu Iran hợp tác, khả năng đạt được thoả thuận sẽ tăng lên đáng kể và ngăn chặn nguy cơ phát triển vũ khí hạt nhân.
Thực trạng hiện tại của uranium làm giàu cao tại Iran thế nào?
Hơn 400 kg uranium làm giàu cao của Iran vẫn chưa được giải trình thỏa đáng, làm tăng quan ngại cộng đồng quốc tế về nguy cơ Iran phát triển vũ khí hạt nhân.
Khác biệt chính giữa lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ, EU và lệnh trừng phạt snapback là gì?
Lệnh snapback là chế tài mang tính toàn cầu của LHQ, toàn diện và ảnh hưởng sâu rộng hơn rất nhiều so với các lệnh trừng phạt đơn lẻ của Hoa Kỳ và EU.
Các kịch bản tương lai đối với hồ sơ hạt nhân Iran được dự báo như thế nào?
Kịch bản tích cực nhất là nối lại ngoại giao; kịch bản xấu là snapback tái kích hoạt, nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân và bất ổn khu vực leo thang—các dự đoán đều dựa trên báo cáo an ninh quốc tế.
