Việc Israel tiến hành không kích quy mô lớn vào Iran đang bị nhiều học giả luật quốc tế tranh luận vì có thể không đáp ứng ngưỡng “tự vệ phòng ngừa” theo Điều 51 của Hiến chương Liên Hợp Quốc, vốn đòi hỏi phải có nguy cơ tấn công “cận kề” và bằng chứng có thể kiểm chứng công khai.
Tranh cãi pháp lý này không chỉ xoay quanh tính hợp pháp của hành động vũ lực, mà còn liên quan tiền lệ về cách các quốc gia diễn giải “imminent attack”, rủi ro leo thang khu vực, và tác động nhân đạo khi các mục tiêu quân sự nằm gần khu dân cư, hạ tầng thiết yếu.
- Nhiều chuyên gia cho rằng chưa có bằng chứng công khai đủ để đáp ứng tiêu chí “tấn công cận kề” khi viện dẫn Điều 51 về tự vệ phòng ngừa.
- Tranh cãi này có thể tạo tiền lệ cho cách diễn giải “tự vệ” và làm tăng rủi ro leo thang nếu không có cơ chế giảm xung đột.
- Không kích gần các địa điểm phòng không, tên lửa và hạ tầng “lưỡng dụng” làm gia tăng nguy cơ đối với dân thường và dịch vụ thiết yếu.
Yêu cầu “tấn công cận kề” theo Điều 51 đang là điểm tranh chấp
Nhiều học giả luật quốc tế cho rằng các đợt không kích chưa đáp ứng ngưỡng tự vệ phòng ngừa theo Điều 51 vì chưa có bằng chứng công khai, có thể kiểm chứng, về một cuộc tấn công “cận kề” nhằm vào Israel.
Trong khuôn khổ Điều 51, các đánh giá thường tập trung vào hai tiêu chí: tính cần thiết và tính tương xứng. Các chuyên gia được trích dẫn nêu rằng bằng chứng về tính “imminent” (cận kề) chưa được trình bày theo cách có thể xác minh công khai.
Điều này khiến lập luận “tự vệ phòng ngừa” bị đặt dấu hỏi, đặc biệt khi việc sử dụng vũ lực theo luật quốc tế thường đòi hỏi một mối đe dọa rõ ràng về thời điểm và mức độ để biện minh cho hành động quân sự trước khi bị tấn công.
Không kích Israel vào Iran tác động lớn đến luật quốc tế, nguy cơ leo thang và dân thường
Vụ việc quan trọng vì Hiến chương Liên Hợp Quốc nhìn chung cấm dùng vũ lực theo Điều 2(4), chỉ cho phép tự vệ theo Điều 51, và tranh cãi về “tự vệ phòng ngừa” có thể định hình tiền lệ diễn giải “imminence” trong tương lai.
Rủi ro pháp lý bắt nguồn từ việc Điều 2(4) đặt nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực, trong khi Điều 51 tạo ngoại lệ tự vệ. Khi một quốc gia viện dẫn “tự vệ phòng ngừa” nhưng tiêu chí “tấn công cận kề” bị tranh cãi, điều đó có thể ảnh hưởng thực tiễn nhà nước và cách cộng đồng quốc tế diễn giải ngưỡng “imminent attack”.
Rủi ro leo thang tăng khi các cuộc tấn công nhắm vào hạ tầng chiến lược và các bên phát tín hiệu sẽ đáp trả. Nếu thiếu kênh giảm xung đột đáng tin cậy, động lực “ăn miếng trả miếng” có thể mở rộng phạm vi xung đột và làm thu hẹp không gian ngoại giao.
Không kích gần các địa điểm phòng thủ và tên lửa thường giao cắt với khu vực đông dân, làm tăng nguy cơ đối với dân thường và các dịch vụ trọng yếu. Quan ngại nhân đạo tăng mạnh khi hạ tầng lưỡng dụng bị hư hại có thể làm gián đoạn y tế, năng lượng và giao thông.
Một bản tóm lược từ nhóm nghiên cứu UCLA đề cập thiệt hại đáng kể bên trong Iran, gồm phòng không và hạ tầng tên lửa, cùng các báo cáo về địa điểm dân sự bị trúng đạn. Nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh mức độ không chắc chắn về hiệu quả quân sự trước mắt và tác động dài hạn tới ổn định khu vực.
Theo International Commission of Jurists, các cuộc không kích vi phạm chủ quyền Iran và nguyên tắc nền tảng cấm sử dụng vũ lực; một số tổ chức phi chính phủ kêu gọi chấm dứt giao tranh và quay lại con đường ngoại giao.
“Hoàn toàn vô cớ, bất hợp pháp và không chính đáng.”
– Abbas Araghchi, Bộ trưởng Ngoại giao Iran
Các kịch bản leo thang và lối thoát ngoại giao
Các phân tích chỉ ra rằng dù “đánh chính xác” có thể hạn chế lan rộng trong ngắn hạn, nhưng các đợt tấn công xuyên biên giới lặp lại làm tăng xác suất tính toán sai, trong khi các tuyên bố từ Liên Hợp Quốc và một số nước châu Âu kêu gọi ngừng bắn và trở lại đàm phán.
Kịch bản leo thang ở Trung Đông có thể đi theo “ăn miếng trả miếng”
Theo Atlantic Council, nhắm mục tiêu chính xác có thể giảm “spillover” trong ngắn hạn, nhưng lặp lại tấn công xuyên biên giới làm tăng rủi ro tính toán sai và chiến tranh lan rộng.
Khung phân tích được mô tả gồm hai hướng: (1) xung đột leo thang theo vòng xoáy đáp trả qua lại, hoặc (2) chuyển sang kiềm chế, được hỗ trợ bởi trung gian hòa giải từ bên thứ ba. Trong thực tế, hai hướng này có thể đan xen tùy tín hiệu răn đe, mức độ thiệt hại, và khả năng duy trì kênh liên lạc khủng hoảng.
Liên Hợp Quốc, E3 và Thụy Sĩ kêu gọi hạ nhiệt và bảo vệ dân thường
Các tuyên bố gần đây được dẫn lại cho thấy nhiều chủ thể quốc tế kêu gọi ngừng giao tranh ngay lập tức, bảo vệ dân thường, và trở lại đàm phán, đồng thời đặt vấn đề về tính phù hợp của lập luận “tiên phát tự vệ” với luật quốc tế.
Theo Liên Hợp Quốc, các phát biểu gần đây lên án các cuộc không kích và kêu gọi chấm dứt ngay hành động thù địch, quay lại đàm phán, do lo ngại đe dọa hòa bình và an ninh quốc tế.
Như Le Monde đưa tin, lãnh đạo Pháp, Đức và Anh thúc giục bảo vệ dân thường và cảnh báo rằng các lập luận “tiên phát” cho chiến dịch không phù hợp với luật quốc tế.
Arab News ghi nhận Thụy Sĩ mô tả các cuộc không kích là vi phạm luật quốc tế và nhấn mạnh việc tuân thủ Hiến chương Liên Hợp Quốc như nền tảng để giảm leo thang.
Những câu hỏi thường gặp
Những bằng chứng nào về mối đe dọa “cận kề” có thể ủng hộ hoặc bác bỏ lập luận tự vệ phòng ngừa?
Các thông tin được trích dẫn cho biết chưa có bằng chứng công khai, có thể kiểm chứng, chứng minh tính “cận kề” của một cuộc tấn công nhằm đáp ứng ngưỡng Điều 51. Vì vậy, nhiều học giả đặt câu hỏi về tự vệ phòng ngừa, trong khi Israel mô tả chiến dịch là hành động tự vệ tiên phát.
Liên Hợp Quốc, E3 (Pháp, Đức, Anh) và các nước trung lập như Thụy Sĩ đã phản ứng thế nào?
Các bên này được ghi nhận là lên án hoặc đặt nghi vấn về tính hợp pháp, đồng thời kêu gọi kiềm chế, bảo vệ dân thường và giảm leo thang. Các thông điệp chủ đạo gồm yêu cầu chấm dứt hành động thù địch và quay lại ngoại giao.
