Iran tuyên bố chuyển từ thế phòng thủ phản ứng sang học thuyết tấn công, ưu tiên tốc độ, tầm với và giành thế chủ động sau “cuộc chiến 12 ngày” tháng 6/2025, qua đó phát tín hiệu sẵn sàng ra đòn trước khi bị đánh nếu đánh giá mối nguy là “cận kề”.
Sự dịch chuyển này được Tehran mô tả như “phòng thủ chủ động”, kết hợp răn đe với khả năng tiền chế theo các “dấu hiệu khách quan” về đe dọa. Cách diễn giải và ngưỡng hành động mới có thể làm thay đổi tính toán răn đe, rút ngắn thời gian ra quyết định và làm tăng rủi ro hiểu lầm trong khủng hoảng.
- Iran nói đã chuyển sang học thuyết tấn công, ưu tiên hành động nhanh và tầm đánh xa, thay vì chờ bị tấn công.
- “Phòng thủ chủ động” của Iran cho phép tiền chế khi xuất hiện “dấu hiệu khách quan” về mối đe dọa, khiến nguy cơ tính toán sai tăng.
- Năng lực (tên lửa, drone, cyber, lực lượng ủy nhiệm) đi kèm ràng buộc (trừng phạt, thiệt hại, ổn định nội bộ) sẽ quyết định quy mô và nhịp độ hành động.
Học thuyết tấn công của Iran có nghĩa là tăng khả năng ra đòn trước
Iran mô tả việc chuyển sang thế tấn công như tín hiệu sẵn sàng đánh trước khi cho rằng nguy cơ đã “cận kề”, thay vì đợi đối phương nổ súng. Mục tiêu là giành thế chủ động và răn đe bằng tốc độ cùng tầm với.
Theo bài viết của Tasnim News Agency, lực lượng vũ trang Iran nói họ đã rời bỏ tư thế “phản ứng, phòng thủ trước” để chuyển sang học thuyết tấn công, nhấn mạnh tốc độ, tầm với và quyền chủ động sau “cuộc chiến 12 ngày” tháng 6/2025.
Diễn giải “nôm na” của thay đổi này là Tehran muốn chứng minh họ có thể hành động nhanh và ở tầm đánh xa nhằm nâng chi phí cho đối thủ, từ đó làm giảm động lực tấn công hoặc gây sức ép trong khủng hoảng.
Iran cũng dùng khái niệm “phòng thủ chủ động”, tức vừa răn đe vừa giữ quyền tiền chế khi xuất hiện “dấu hiệu khách quan” về đe dọa. Mô tả của Jfeed cho thấy cách tiếp cận này có thể bao gồm triển khai lực lượng hoặc tiến hành đòn đánh khi ngưỡng tình báo được coi là đạt, kể cả khi chưa có cuộc tấn công được tuyên bố.
Ngưỡng tiền chế thấp hơn làm rủi ro leo thang và tính toán sai tăng
Khi một quốc gia hạ ngưỡng sử dụng vũ lực ban đầu, đối thủ thường tăng cảnh giới và rút ngắn thời gian ra quyết định. Điều này khiến khủng hoảng dễ trượt nhanh sang đối đầu, đặc biệt nếu tín hiệu bị hiểu nhầm.
Lập luận “hành động trước” có thể thúc đẩy vòng xoáy đáp trả: bên kia tăng mức sẵn sàng, kích hoạt các cơ chế phản ứng sớm, hoặc tự xây “ngưỡng tiền chế” đối xứng. Trong môi trường thời gian thực, sai số thông tin và áp lực chính trị làm tăng nguy cơ đánh giá sai “tính cận kề” của đe dọa.
“Không bị ràng buộc bởi các tính toán của Mỹ.”
– Maj. Gen. Abdolrahim Mousavi, trích dẫn bởi Middle East Institute
Phát biểu được Middle East Institute dẫn lại cho thấy Iran chủ ý phát tín hiệu sẽ phản ứng nhanh và dứt khoát nếu “điểm kích hoạt” bị vượt qua. Thông điệp răn đe này có thể đồng thời làm giảm dư địa ngoại giao vì bên liên quan có ít thời gian hơn để giảm căng thẳng.
SANA cho biết các quốc gia NATO đã nâng mức cảnh giác và điều chỉnh biện pháp bảo vệ lực lượng trước nguy cơ tên lửa hoặc drone gắn với tư thế của Iran. Dù mang tính phòng ngừa, các bước này phản ánh lo ngại về đường dẫn leo thang.
The Times of Israel đưa tin các quan chức Israel xem chương trình tên lửa và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran là mối đe dọa sống còn, từ đó biện minh cho đáp trả mạnh. Khi cả hai phía đều nhấn mạnh “đánh trước/đáp trả cứng”, vùng đệm cho sai lệch tín hiệu trở nên mỏng.
Tranh luận pháp lý quốc tế xoay quanh ranh giới giữa tự vệ và tiền chế. Điều 51 Hiến chương Liên Hợp Quốc neo quyền tự vệ vào việc xảy ra “tấn công vũ trang”, trong khi một số lập luận về “tự vệ dự liệu” dựa trên tính “cận kề”. Việc Iran viện dẫn “dấu hiệu khách quan” nhằm định nghĩa cận kề, nhưng ranh giới vẫn gây tranh cãi tùy bối cảnh.
Năng lực tấn công của Iran dựa vào bất đối xứng và tầm xa nhưng bị giới hạn bởi chi phí
Iran kết hợp công cụ bất đối xứng với lựa chọn tấn công tầm xa, nhưng mức độ triển khai thực tế chịu ràng buộc bởi điều kiện kinh tế, hạ tầng và ổn định trong nước. Các giới hạn này có thể quyết định nhịp độ, quy mô và cách chọn mục tiêu.
Đánh giá bên ngoài được Yahoo News tổng hợp cho rằng cách tiếp cận của Iran pha trộn giữa công cụ bất đối xứng và tùy chọn tấn công tầm xa. Tuy nhiên, việc chuyển từ tuyên bố học thuyết sang hành động thường bị chi phối bởi khả năng duy trì chiến dịch và quản trị rủi ro leo thang.
Tên lửa, drone, cyber và lực lượng ủy nhiệm là các “đòn bẩy” của phòng thủ chủ động
Tên lửa và drone vũ trang tạo năng lực tấn công ngoài tầm, có thể phân tán, tăng cường nhanh và khai hỏa trong thời gian ngắn. Năng lực cyber mở rộng ảnh hưởng phi động năng, phù hợp cho gây nhiễu, răn đe và gửi tín hiệu dưới ngưỡng chiến tranh tổng lực. Quan hệ với lực lượng đối tác/ủy nhiệm giúp mở rộng chiều sâu địa lý và làm phức tạp việc quy trách nhiệm.
Trừng phạt, thiệt hại và ổn định nội bộ là các rào cản đối với tính bền vững
Áp lực trừng phạt, thiệt hại hạ tầng liên quan xung đột và yêu cầu ổn định trong nước có thể giới hạn khả năng duy trì chiến dịch cũng như thời gian phục hồi. Các ràng buộc này buộc ưu tiên hóa mặt trận và mục tiêu, đồng thời làm tăng cái giá của sai lầm, khiến việc đặt “ngưỡng hành động” trở thành yếu tố then chốt.
Những câu hỏi thường gặp
Iran định nghĩa và áp dụng “phòng thủ chủ động” trong thực tế như thế nào?
Iran mô tả “phòng thủ chủ động” là kết hợp răn đe với sẵn sàng tiền chế khi xuất hiện “dấu hiệu khách quan” về mối đe dọa cận kề, nhằm cho phép hành động nhanh và ở tầm xa trước khi hứng chịu một cuộc tấn công.
Quyền tiền chế mà Iran nêu có phù hợp luật quốc tế như Điều 51 Hiến chương Liên Hợp Quốc không?
Điều 51 bảo vệ quyền tự vệ sau khi xảy ra “tấn công vũ trang”. Lập luận “tự vệ dự liệu” dựa trên tiêu chí “tính cận kề” vẫn gây tranh cãi và có thể vượt giới hạn tập quán nếu ngưỡng kích hoạt không rõ ràng.
